Cala prawda o zbrodniczym GMO

Вторник, 29th Май 2018

 

Organizmy genetycznie zmodyfikowane (GMO), czyli transgeniczne staly sie rzeczywistoscia handlowa w rolnictwie. Ocenia sie na przyklad, ze w roku 1998 ponad 18 milionow akrow w USA zostanie obsianych soja Roundup Ready wprowadzona po raz pierwszy w roku 1996. Soje te wyprodukowal przy pomocy inzynierii genetycznej koncern Monsanto. Charakteryzuje sie ona tym, ze zawiera gen bakteryjny zapewniajacy jej tolerancje na produkowany przez ten sam koncern herbicyd glyphosate lub Roundup. Zaledwie w dwa lata po wprowadzeniu soi Roundup Ready ponad 30 procent ziarna i soi uprawianej w USA i blisko 50 procent canoli uprawianej w Kanadzie bylo genetycznie modyfikowane pod katem ich odpornosci na herbicydy badz pestycydy. Monsanto i inne firmy, ktore zainwestowaly bardzo duzo w biotechnologie w ciagu ostatnich dwoch dekad, zaczynaja obecnie, po latach obietnic, zarabiac pierwsze pieniadze i dlatego starannie chronia opatentowane przez siebie nasiona. W numerze Farm Journal z listopada 1997 roku Monsanto opublikowal calostronicowe ogloszenie, proszac farmerow o respektowanie ich praw wlasnosci: Proces badawczy majacy na celu rozwoj upraw biotechnologicznych przynoszacych duze zyski dla farmerow kosztuje miliony dolarow i trwa wiele lat. Przyszle inwestycje wbadania biotechnologii zaleza od zdolnosci firm do podzialu wartosci dodanej wytworzonej przez te uprawy. Co sie dzieje, gdy producenci oszczedzaja i ponownie sieja opatentowane ziarna. Po pierwsze, jest to czynnik, ktory zniecheca firmy inwestujace wtechnologie przyszlosci, takie jak rozwoj roslin o takich cechach, ktore warunkuja wyzsza wydajnosc, wyzsza wartosc i sa odporne na susze. Innymi slowy, farmerzy, ktorzy magazynuja i ponownie wysiewaja opatentowane nasiona narazaja przyszla dostepnosc nowoczesnych biotechnologii dla wszystkich hodowcow, co jest nieuczciwe wobec innych. Juz wkrotce hodowcy zajmujacy sie inzynieria zboz nie beda zapewne potrzebowali prosic o przestrzeganie swoich praw wlasnosci. Jesli podana w niedawno udzielonym patencie technologia okaze sie skuteczna i zostanie szeroko zastosowana, ochrona nowych cech roslin bedzie biologicznie wbudowana w same rosliny. W marcu 1998 roku firma Delta and Pine Land Company (firma nasienna wykupiona pozniej przez Monsanto) uzyskala przy wsparciu Ministerstwa Rolnictwa USA patent nr 5 723 765 zatytulowany ,,Kontrola ekspresji genow u roslin". Mimo iz patent ten jest szeroki i obejmuje wiele zastosowan, jego autorzy szczegolny nacisk klada jedno z nich - sposob tworzenia za pomoca inzynierii genetycznej roslin, ktore zabijaja wlasne nasiona drugiego pokolenia, co uniemozliwia wysiewanie ich przez farmerow. Innowacje te Rural Advancement Foundation International (Miedzynarodowa Fundacja Rozwoju Rolnictwa) nazwala ,,Technologia Terminatora" (Terminator Technology) i poddala analizie niektore z jej najpowazniejszych implikacji dotyczacych socjologii, ekonomii i srodowiska. Wielu konsekwencji dzialania Technologii Terminatora nie da sie w pelni ocenic bez zrozumienia lezacych u podloza tego wynalazku podstaw naukowych. Niniejszy artykul przedstawia w zarysie inzynierie Technologii Terminatora (technlogii genu terminacyjnego) w odniesieniu do okreslonej uprawy. Po wyjasnieniu przebiegu procesu omowie szczegoly, w ktorych moze tkwic diabel. ZARYS TECHNOLOGII TERMINATORA Aby ulatwic opis Technologii Terminatora, ogranicze sie do wyjasnienia jednej z wielu mozliwosci objetych patentem. Wybranym przeze mnie przykladem sa nasiona bawelny, ktore poddane byly wczesniej inzynierii genetycznej w celu nadania im unikalnej cechy: tolerancji na herbicydy. W swoich rozwazaniach zalozylam, ze aby uniemozliwic wykorzystanie do reprodukcji roslin wyroslych z nasion charakteryzujacych sie tolerancja na herbicydy i zapewnic produkujacej je firmie zyski, nasiona te poddano dodatkowo inzynierii genetycznej majacej na celu wprowadzenie do nich genu Terminatora (terminacyjnego). Mimoiz jest toprzypadek hipotetyczny (nasion bawelny z genem Terminatoraniema jeszcze na rynku),wszystkieczesci skladowe tej technologii dzialaja, przynajmniej w opisie jej patentu. Bawelna rzadko jest sprzedawana w formie nasion mieszancow, dzieki czemu jest dobrym kandydatem do ochrony za pomoca Technologii Terminatora. Z kolei zboze jest normalnie wysiewane jako ziarno hybrydowe, w zwiazku z czym charakteryzuje sie pewnym zakresem roznorodnosci produkcji. Dzieje sie tak dlatego, ze pierwsze pokolenie mieszancow jest prawie jednolite i zostalo wyhodowane w celu uzyskania odpowiednich cech charakterystycznych, ktore nie wystepuja u zadnego z rodzicow z osobna. Kiedy mieszance produkuja nasiona, drugie pokolenie jest zroznicowane ze wzgledu na segregacje genow wystepujaca podczas rozmnazania plciowego. Rolnictwo przemyslowe wymaga jednorodnosci, poniewaz rosliny musza wspoldzialac z mechanizacja. Tak wiec farmerzy prowadzacy produkcje na skale przemyslowa, ktorzy uprawiaja kukurydze, normalnie kupuja co roku nowe nasiona. Jest wiele glownych upraw normalnie nie uprawianych z nasion mieszancow. Obejmuja one pszenice, ryz, soje i bawelne. Farmerzy czesto zachowuja nasiona z plonow tych roslin i nie wracaja do firm sprzedajacych material siewny przez kilka lat, a w wielu rejonach swiata nawet dluzej, aby zaopatrzyc sie w nowa odmiane. Gdyby ludzie, ktorzy hoduja uprawy niemieszancowe, musieliby kupowac co roku nowe nasiona, zyski firm nasiennych gwaltownie by wzrosly. Moze to byc glowny bodziec do rozwoju Technologii Terminatora. Prawdopodobnie byly jeszcze inne powody rozwoju tej technologii. Jednym z nich moze byc jej odmiennosc od hybrydyzacji (krzyzowania). Uzycie genu Terminatora usmierca nastepne pokolenie roslin.Wprzypadku hybrydyzacji drugie pokolenie jest zroznicowane (zmienne), lecz zywe, i wszystkie geny znajdujace sie w mieszancach beda w nim obecne, chociaz w nieprzewidywalnych kombinacjach. Tak wiec hodowca roslin, ktory chce uzycmaterialu genetycznego z mieszancow w swoim wlasnym programie hodowlanym, moze uzyskac go z tych roslin. Przy uzyciu TechnologiiTerminatora specjalne geny, takie jak tolerancja na herbicydy, nie bedzie latwo dostepna dla konkurencji. Innymprzytaczanymczasami argumentemna rzecz stosowaniaTechnologiiTerminatorawkombinacji z poddana inzynierii genetycznej odmiana jest zapobiezenie ,,ucieczce" organizmow transgenicznych do srodowiska. Wiele opinii krytycznych dotyczacych biotechnologii wymienia problemy zwiazane z wypuszczeniemGMO( genetically modified organism - genetycznie zmodyfikowany organizm) do naturalnego srodowiska, twierdzac, ze ich wplyw na ekosystemy i ich czlonkow bedzie trudny do przewidzenia. Smierc wszystkich nasion drugiego pokolenia powinna calkowicie rozwiazac ten problem. OGOLNY OPIS DZIALANIA TECHNOLOGII TERMINATORA W PRZYPADKU BAWELNY W opisywanym przykladzie celem jest wytworzenie takiej odmiany bawelny, ktora bedzie normalnie rosla do momentu osiagniecia przez nia prawie pelnej dojrzalosci. Nastepnie w nasionach zostanie wytworzona toksyna zabijajaca w specyficzny sposob cale nastepne pokolenie nasion. System ten obejmuje trzy kluczowe skladniki. 1. Gen umozliwiajacy powstanie toksyny, ktora bedzie zabijac nasiona w poznym stadium rozwoju, ale nie bedzie zabijac innych czesci rosliny. 2. Metode umozliwiajaca hodowcy roslin wyhodowanie kilku pokolen roslin bawelny, tak zmodyfikowanych genetycznie, aby posiadaly gen specyficznej toksyny, lecz bez martwych nasion, co wynika z koniecznosci produkcji nasion w celu ich sprzedazy farmerom do uprawy. 3. Metode uaktywniania genu wytwarzajacego specyficzna w stosunku do nasion toksyne po ich zasianiu przez farmerow, tak zeby nasiona drugiego pokolenia zostaly zabite. Te trzy zadania spelniane sa za pomoca modyfikacji genetycznej szeregu genow, ktore sa stale przenoszone do rosliny podczas normalnego procesu jej reprodukcji. Technologia Terminatora jest skomplikowanym, trudnym do zrozumienia procesem, w zwiazku z czym pomocne bedzie wczesniejsze podanie pewnych podstawowych informacji dotyczacych funkcji genow w cyklu zyciowym rosliny. Czytelnicy dobrze obeznani z biologia molekularna moga opuscic nastepny rozdzial i przejsc bezposrednio do rozdzialu ,,Szczegoly Technologii Terminatora". UPROSZCZONA WERSJA PODSTAWOWYCH PROCESOW BIOLOGICZNYCH Zycie rosliny rozpoczyna sie od pojedynczej komorki jajowej, ktora zostala zaplodniona przez nasienie przeniesione do niej przez pylek. Pierwotna komorka podlega wielu podzialom wytwarzajac tkanki i organy charakterystyczne dla danego gatunku. Proces od pojedynczej komorki do osobnika doroslego nazywa sie rozwojem. Wprocesie rozwojukomorki roznicuja sie i zmieniaja. Na przyklad komorki liscia staja sie odmienne od komorek korzenia. Wiekszosc roznic moze byc przypisywanych zmianom wrodzajuiiloscibialekprodukowanych wkomorkach,poniewazwiele struktur komorkowychjest znich zbudowanych i wiekszosc procesow/reakcji, jakie wystepuja, odbywa sie pod wplywem enzymow, ktoretakze sabialkami.Tak wiec naukowcy, ktorzy badaja rozwoj organizmow,wkladajawielewysilkuwopisaniewzorcabialkowego. Badajac, jakie bialka znajduja sie w roznych tkankach i organach, biolodzy odkryli, ze kazda komorka zawiera kilka tysiecy roznych bialek, przy czym wiekszosc z nich bardzo rzadko wystepuje w komorkach. Kilkaset bialek moze byc obecnych wilosciach srednich, a kilkamoze byc bardzo licznych. Niektore z bialek znajduja sie we wszystkich rodzajach komorek i przez caly czas rozwoju organizmu, podczas gdy inne sa obecne jedynie w okreslonej tkance lub w specyficznym czasie. Na przyklad bialka glutenowe odpowiedzialne za elastycznosc ciasta chlebowego znajduja sie tylko w ziarnach i sa obecne tam wbardzo duzych ilosciach.Zkolei enzymy rozkladajace glukoze jako pierwszy etap uwalniania energii znajduja sie wewszystkich zywych komorkach, lecz w dosc malych ilosciach. Niektore bialka wytwarzane sa w odpowiedzi na zmiany srodowiskowe, takie jak wzrost temperatury, przeto moga byc lub nie byc obecne podczas zycia danej rosliny. Najbardziej powszechna metoda kontroli komorkowej odnosnie ilosci i rodzaju wystepujacego w komorce bialka jest kontrola dzialania genow. Bialka sa lancuchami roznych aminokwasow, ktorych dlugosc i kolejnosc jest unikalna dla kazdego bialka. Kazda sekwencja aminokwasow jest okreslona przez kod znajdujacy sie w chromosomach jadra komorki. Kod jest tworzony przez DNA. Gen to jest odcinek DNA zawierajacy kod specyficznego bialka. Geny wystepuja w specyficznych miejscach wzdluz chromosomow. Okazuje sie, ze kazda komorka ma dwa pelne zestawy genow (jeden zestaw chromosomow pochodzi z nasienia a drugi z komorki jajowej), ktore koduja wytwarzanie bialka we wszystkich tkankach i organach niezbednego poszczegolnym roslinom podczas calego ich cyklu zyciowego. Jednak tylko te geny, ktorych bialka sa konieczne w poszczegolnych komorkach, beda w nich wykorzystywane. Sa to geny aktywne. Pozostale geny takze znajduja sie w chromosomach, lecz nie sa w danej komorce aktywne (aktywne sa w innym miejscu rosliny). Czy gen jest aktywny, czy nie, zalezy od kompleksowych interakcji miedzy DNA i innymi czasteczkami. Typowe geny moga byc podzielone na czesci. Pierwsza czesc jest rozciagnietym DNA odpowiedzialnym za interakcje z komorkami lub srodowiskiem i jest zwana promotorem. Druga czesc zawiera rzeczywisty kod sluzacy do ulozenia po kolei aminokwasow w bialkach i jest nazywana ,,sekwencja kodowania". Kiedy gen jest aktywny, promotor wspoldziala z innymi czasteczkami wsposob umozliwiajacy sekwencji kodowej kierowanie synteza specyficznego bialka (poprzez kompleksowy zestaw krokow). Inzynieria genetyczna moze byc zdefiniowana jako proces manipulowania wzorcem bialek w organizmie poprzez zmiane genow. Dodawane sa nowe geny lub zmieniane istniejace, tak ze sa one produkowane w innym czasie lub w innych ilosciach. Poniewaz kod genetyczny jest podobny u wszystkich gatunkow, geny pobrane od myszy moga dzialac na przyklad w kukurydzy. Takze promotory jednej sekwencji kodowanej moga byc usuniete i umieszczone z przodu innej sekwencji kodowej, aby zmienic czas imiejsce tworzenia bialek. Na przyklad gdy promotor kazeiny, glownego bialkamleka, zostanie usuniety i umieszczony z przodu sekwencji kodowej hormonu wzrostu czlowieka, spowoduje wytwarzanie ludzkiego hormonu wzrostu wmleku zamiast kazeiny.Oczywiscie, aby spowodowac wytwarzanie ludzkiego hormonu wzrostu w mleku krowy, zmodyfikowany gen musi byc wlaczony do materialu genetycznego krowy. Jest wiele sposobow wykonania tego, ale nie bede tutaj wchodzic w szczegoly tego procesu. Proces przenoszenia genow miedzy gatunkami nazywany jest ,,transformacja" a jego rezultat organizmem transgenicznym. Ostatnio organizmy transgeniczne nazywa sie ,,genetycznie zmodyfikowanymi ogranizmami" (,,genetically modified organisms"; w skrocie GMO). SZCZEGOLY TECHNOLOGII TERMINATORA KluczemdoTechnologiiTerminatora jestmozliwoscwytwarzania duzej ilosci toksyny, ktora bedzie zabijala komorki i wystepowala tylko w nasionach. Aby to osiagnac w przypadku naszej przykladowej bawelny,nalezy pobrac promotora od genu uaktywniajacego sie w poznym etapie rozwoju jej nasion iwmontowacgodo sekwencjikodujacejwytwarzaniebialka, ktore bedzie zabijalo zarodki przechodzace ostatnie stadia rozwoju. Autorzy patentu dotyczacego Technologii Terminatora jako promotora proponuja gen bawelny LEA (late embryogenesis abundant -- poznej plodnej embriogenezy). Gen ten jest jednym z najpozniej sie uaktywniajacych. Jego bialko zaczyna byc wytwarzane, dopiero gdy nasiona sa pelnej wielkosci i zakumulowaly juz wiekszosc zapasu oleju i bialka, po czym zaczynaja schnac przygotowujac sie do okresu uspienia wystepujacego miedzy opuszczeniem rosliny rodzicielskiej i kielkowaniem w glebie. Jesli zmodyfikowany gen ma ten sam schemat ekspresji, kierowane przez LEA-promotora bialka powinny byc wytworzone w duzych ilosciach tylko w nasionach w ich poznym okresie rozwoju. Wazne jest, zeby nasiona bawelny przeszly przez wiekszosc okresu wzrostu, zanim zadziala toksyna, poniewaz wlokno bawelniane wyrasta z oslony nasiona i jest wytwarzane w miare rozwoju bawelny. Potem, gdy wlokna bawelniane zostana usuniete (do wykorzystania przez czlowieka), nasiona sa kruszone w celu uzyskania oleju i bialka, ktore sa spozywane, zarowno przez ludzi, jak i zwierzeta hodowlane. Zbior bawelny nie bedzie zbyt uzyteczny dla farmera, jesli nasiona nie rozwina sie normalnie przed obumarciem. Jesli chodzi o toksyny, istnieje szereg mozliwosci dyskutowanych w patencie. Jego autorzy najbardziej zalecaja stosowanie inhibitora bialka rybosomowego (RIP) z rosliny Saponaria officinalis. Bialko to dziala juz w nieduzych ilosciach zatrzymujac synteze wszystkich bialek. Komorkom bialka potrzebne sa prawie do wszystkiego i gdy nie moga ich produkowac, bardzo szybko obumieraja. Zdaniem autorow patentu RIP nie jest toksyczny dla organizmow innych niz rosliny. Manipulacje DNA konieczne do wytworzenia specyficznej dla danych nasion sekwencji kodowania odpowiedzialnej za wytwarzanie toksyny wykonuje sie w probowkach i w bakteriach, po czym zmieniony gen umieszcza sie w bawelnie za pomoca jednej z kilku mozliwych sprawdzonych metod. To jednak nie wszystko.Gdyby tak bylo, wowczas po przejsciu przez rosline transgeniczna calego cyklu zyciowego i dojrzeniu jej nasion nastapilby koniec projektu. W niedlugim czasie nie byloby juz nasion zdolnych do kielkowania, ktore mozna by sprzedawac farmerom. Patent na Technologie Terminatora oferuje pomyslowa metode utrzymywania genu toksyny w stanie nieaktywnym jeszcze przez dlugi czas po zasianiu przez farmerow nasion. Osiaga sie to dzieki umieszczeniu kawalka DNA miedzy specyficznym dla danego nasiona promotorem i sekwencja kodowania toksyny, ktory blokuje ich uzycie do wytwarzania bialek. Na kazdym koncu blokujacego DNA umieszcza sie specjalne kawalki DNA, ktore moga byc rozpoznane przez okreslone enzymy, takie jak na przyklad enzym zwany rekombinaza. Gdy rekombinaza dociera do nich, precyzyjnie wycina je razemz blokujacymDNA, po czymkoncowkiDNAzrastaja sie. Potej operacji specyficzny dladanych nasion promotor zajmuje miejsce obok sekwencji kodujacej wytwarzanie toksyny, dzieki czemu jej produkcja jest juz mozliwa.Nie dzieje sie tojednak od razu. Toksyna nie jest produkowana az do konca nastepnego cyklu rozwoju nasion, poniewaz dopiero wtedy LEA-promotor staje sie aktywny. Tak wiec po wykonaniu pracy przez enzym rekombinacyjny roslina nadal rosnie, kielkuje, wypuszczalodygi, liscie i korzenie, potemtworzy kwiaty, wytwarza pylek iwreszcie nasiona, ktore zostaja w pewnym momencie usmiercone. Po dokonaniu tego wszystkiego pozostaje do rozwiazania jeszcze jeden problem: jak hodowac przez kolejne pokolenia tak genetycznie zmodyfikowane rosliny, zeby ich nasiona mogly byc rozmnazane i sprzedawane farmerom. Patent na Technologie Terminatora rozwiazuje ten dylemat przez powstrzymywanie dzialania rekombinazy az do momentu zasiania nasion. Wlasciciele patentu podaja na to kilka mozliwych rozwiazan. Najbardziej koncentruja sie jednak na nastepujacej procedurze. Proponuja umieszczenie sekwencji kodowania za promotorem, ktory jest przez caly czas aktywny we wszystkich komorkach, lecz jego dzialanie jest zahamowane. Jego uaktywnienie moze nastapic dopiero po poddaniu go dzialaniu chemicznemu. Sprzedawcy nasion moga poddawac je temu zabiegowi tuz przed wysiewem, umozliwiajac w ten sposob wyprodukowanie w tym czasie rekombinazy. Jeden z systemow uaktywniania promotora, szczegolowo omowiony przez autorow patentu, jest kontrolowany przez antybiotyk tetracykline. Gen produkujacy hamujace bialko moze byc przez caly czas obecny w organizmie rosliny (bawelny) razem z genem rekombinazy, ktorego promotor jest tak zmodyfikowany, zeby byl rowniez dezaktywowany przez bialko hamujace. Tak wiec w wiekszosci warunkow czynnik hamujacy bedzie wchodzil w interakcje z genem rekombinazy, ktora nie bedzie produkowana; jednoczesnie zablokowany bedzie takze gen toksyny i ona rowniez nie bedzie produkowana, nawet podczas rozwoju nasion, gdy gen LEA powinien byc normalnie aktywny. Aby uaktywnic gen toksyny, nasiona powinny byc przed kielkowaniem, tuz przed sprzedaza farmerom, poddane dzialaniu tetracykliny. Tetracyklina wplynie na bialko hamujace powstrzymujac je przed ingerowaniem w wytwarzanie rekombinazy. Wytwarzana rekombinaza bedzie odcinala blokujace DNA od genu toksyny. W tym momencie gen toksyny bedzie zdolny do jej wytworzenia, przy czym zacznie dzialac dopiero w momencie zakonczenia rozwoju nasion. W ten sposob usmiercone zostanie nastepne pokolenie nasion. Aby efekt Terminatora zadzialal w przypadku bawelny, do jej DNA musza byc przeniesione trzy zmodyfikowane skladniki. 1. Gen toksyny kontrolowany przez specyficzny dla nasiona promotor, ale zablokowany przez kawalek DNA umieszczony miedzy promotorem i sekwencja kodujaca. 2. Aktywne przez caly czas bialko hamujace sekwencje kodujaca z promotorem. 3. Aktywna przez caly czas i jednoczesnie regulowana przez bialko hamujace, ktore moze byc zdezaktywowane przez tetracykline, sekwencja kodujaca rekombinaze kontrolowana przez promotora. W rzeczywistosci przeniesienie genow do rosliny nie jest zbyt precyzyjnym procesem. Moze byc do tego uzyta jedna z wielu metod: - genetycznie zmodyfikowany DNA moze byc wstrzykniety do jadra komorki bawelny przy uzyciu cieniutkiej igly, - komorki rosliny moga zostac zanurzone w DNA i poddane wstrzasowi elektrycznemu - DNA moze zostac dolaczone do malych metalowych czastek i wstrzelone do komorek przy uzyciu specjalnego pistoletu, - wirusy i bakterie moga byc zmodyfikowane tak, aby zainfekowaly komorki przy uzyciu DNA. We wszystkich przypadkach genetycznie zmodyfikowane DNA znajdzie swoja droge do jadra komorki i zostanie wlaczone do chromosomow rosliny. Ilosc kopii wbudowanych genow i ich lokalizacja w chromosomach rosliny jest nieprzewidywalna i nie wiadomo, jak dobrze beda funkcjonowac nowe geny. Zlokalizowanie komorek, ktore wbudowaly DNA w istotnych ilosciach i w miejscach, ktore pracuja, jest bardzo pracochlonne. W zasadzie cale rosliny musza byc zreprodukowane z komorek lub tkanek, ktore zostaly zmodyfikowane przy uzyciu obcego DNA, po czym kazda roslina musi byc przetestowana na obecnosc i dzialanie nowych genow. Po zidentyfikowaniu roslin z dobrze dzialajacymi nowymi genami sa one kojarzone w kombinacje, ktore maja wytworzyc nowa linie bawelny, w ktorej u calego potomstwa oba zestawy chromosomow beda posiadaly wszystkie skladniki konieczne do dzialania genu Terminatora. Rosliny kojarzone sa w celu wytworzenia duzej ilosci nasion do sprzedazy. Skutkiem tego Technologia Terminatora daje producentowi nasion mozliwosc okreslenia, kiedy uaktywnic gen Terminatora. Dopoki rekombinaza nie jest wytwarzana, rosliny bawelny rosna normalnie. Po wytworzeniu rekombinazy, drugie pokolenie nasion jest zabijane chroniac w ten sposob opatentowana odmiane. NIEKTORE PROBLEMY Z WYKORZYSTYWANIEM TECHNOLOGII TERMINATORA Patent tej technologii jest bardzo zlozony. Opisalam tylko jedno z mozliwych jej zastosowan. Jest oczywiste, ze nie da sie okreslic z wyprzedzeniem wszystkich mozliwych biologicznych skutkow ubocznych wprowadzenia tego patentu, niemniej odnotowano juz potencjalne problemy. Ponizej przedstawiam niektore z nich: o Czy gen Terminatora bedzie sie rozprzestrzenial na inne rosliny? Jest bardzo prawdopodobne, ze w pewnych warunkach gen Terminatora bedzie zabijal nasiona sasiednich roslin. Bedzie to jednak ograniczone do pierwszego pokolenia i nie bedzie moglo przechodzic na nastepne generacje. Przebieg tego moze byc nastepujacy... Gdy farmerzy zasieja nasiona z genem Terminatora, beda juz one poddane dzialaniu tetracykliny, a wiec rekombinaza bedzie juz dzialala i sekwencja kodujaca zajmie miejsce obok promotora specyficznego dla nasion danej rosliny gotowa do dzialania w momencie, gdy nastapi koniec rozwoju jej nasion. Z nasion tych wyrosna rosliny, ktore beda produkowaly pylek, ktorego kazda drobina bedzie zawierala gotowy do dzialania gen toksyny. Jezeli uprawa z genem Terminatora znajdzie sie obok pola normalnej odmiany, pylek ten zostanie przeniesiony przez owady lub wiatr na to pole i wowczas kazda zaplodniona przezen komorka jajowa bedzie zawierala jeden gen toksyny, ktory zostanie uaktywniony w pozniejszym okresie rozwoju roslin, co doprowadzi do smierci ich nasion. Jest niemozliwe, aby osoba hodujaca normalna odmiane mogla to stwierdzic, gdyz oba nasiona - normalne i z genem Terminatora - beda prawdopodobnie wygladaly tak samo. Roznica bedzie widoczna dopiero po zasianiu nasion, kiedy one nie wykielkuja. W wiekszosci wypadkow gen toksyny nie bedzie przekazywany dalej, poniewaz martwe rosliny sie nie rozmnazaja. W pewnych warunkach, ktore omowie dalej, jest jednak mozliwe dziedziczenie genu toksyny. W kazdym przypadku, tam gdzie wystapia martwe nasiona, beda one powaznym problemem dla farmera, ktorego pola znajduja sie blisko uprawy roslin z genem Terminatora. Ilosc zabitych nasion bedzie zalezala od stopnia zapylenia krzyzowego, ktore zalezy od gatunku roslin, zroznicowania upraw, warunkow pogodowych, bliskosci pol etc. Jesli zginie wiele nasion sasiedniego farmera, nie bedzie on mogl wykorzystac ich do ponownego zasiewu. Nawet jesli zginie tylko nieznaczna ich ilosc, beda one zawieraly toksyne i inne zmodyfikowane genetycznie bialka odmiany z genem Terminatora. Te nowe skladniki moga spowodowac, ze moga byc juz one nieuzyteczne dla pewnych celow. Czy nasiona zawierajace toksyne wytworzona przez gen Terminatora bedzie mozna bezpiecznie jesc? Skutki dzialania toksyny na uzytkownikow nasion to w rzeczywistosci bardzo powazne pytanie. Problem ten jest omowiony w patencie na koncu osmej strony, gdzie jego autorzy podaja: W bawelnie produkowanej komercyjnie beda stosowane tylko wybrane geny letalne, poniewaz bialka te moga wplywac na koncowa jakosc nasion... Jesli nasiona nie stanowia o wartosci handlowej zbiorow (np. gdy sa przeznaczone na pasze, rosliny ozdobne lub rosliny hodowane w przemysle kwiaciarskim), kazdy gen letalny moze byc zaakceptowany. Jest to niebezpieczne redukcjonistyczne myslenie, poniewaz ludzie nie sa jedynymi organizmami majacymi kontakt z nasionami. Na przyklad w przypadku zbiorow na pasze w zaleznosci od warunkow nie zawsze calamasa jest zbierana przed osiagnieciem przez nasiona pelnej dojrzalosci. Jaki wplyw bedziemiala toksyna na ptaki, owady, grzyby i bakterie, ktore jedza lub zarazaja takie nasiona? Jesli zbior na kiszonke z nasionami obciazonymi toksyna zostanie pozostawiony na polu i nasiona beda mialy kontakt z gleba, jaki to bedzie mialo wplyw na ekologie organizmow glebowych? Sa to wazne pytania, poniewaz do zdrowego wzrostu roslin konieczne sa roznorodne, specyficzne organizmy. Ponadto uprawy kwiatow lub roslin dekoracyjnych z genem Terminatoramoga przypadkowo rosnac obok zblizonej uprawy, ktorej nasiona sa uzytkowane. Jesli wystapi wytworzenie pylku, wowczas nasiona te beda bez wiedzy farmera zawieraly toksyne. Toksyna znajdzie sie w produkcie, o czym nikt nie bedzie wiedzial. Na przyklad, jesli ozdobny slonecznik rozprzestrzenilby gen Terminatora na pole odmiany olejowej, wowczas toksyna znalazlaby sie w oleju jadalnym i makuchu slonecznikowym (pasza dla zwierzat). Inne mozliwe problemy powstale w wyniku wystepowania nowej toksynywnasionach jadalnychmaja zwiazek z jej zdolnoscia do wywolywania alergii.Opisana wczesniej toksyna RIP nie jest bezposrednio trujaca dla zwierzat, alemozewywolywac reakcje alergiczne. Jesli zawierajace ja nasiona zostana wymieszane z ogolnympokarmem, bedzie bardzo trudno stwierdzic jejwplyw. o Czy martwe nasiona beda mialy inne wlasciwosci od zywych? Mimo iz gen Terminatora ma zabijac nasiona w bardzo poznym stadium rozwoju, nie wiadomo, czy nie bedzie wywieral na nie jakiegos innego wplywu. Czy martwe nasiona beda bardziej lub mniej przydatne do przechowywania? Moze beda inaczej reagowaly na zmiany wilgotnosci badz infekcje bakteryjne lub grzybiczne. Jesli martwe nasiona beda zachowywaly sie inaczej, nawet kilka ,,zlych jablek moze zniszczyc skrzynke", i wowczas moze okazac sie, ze czesciowe zniszczenie sasiednich zbiorow moze stac sie powazna sprawa. Moga rowniez istniec roznice w wartosci odzywczej nasion zabitych w poznych stadiach rozwoju. Mimo iz wiekszosc ich tluszczy i bialek jest w nich obecnych, jest mozliwe, ze nasiona zaczna rozkladac je lub bedzie w nich brak pewnych waznych skladnikow wystepujacych zwykle w malych ilosciach. Na przyklad funkcjonalne wlasciwosci specyficznych czastek wystepujacych w zywnosci dopiero teraz zaczynaja byc doceniane i przypuszcza sie, odgrywaja one wazna role w zapobieganiu chorobom. Te ewentualnosci wymagaja dalszych badan. o Czy poddawanie nasion dzialaniu antybiotyku przed siewem moze stanowic problem? Jesli firmy nasienne rzeczywiscie beda stosowaly tetracykline do aktywacji genu toksyny, wowczas bedzie konieczne moczenie w niej duzej ilosci nasion. W zasadzie kazde z nasion wysianych przez farmera bedzie poddane takiemu zabiegowi. Ile kilogramow nasion bawelny lub pszenicy potrzeba do obsiania jednego hektara i ile hektarow zostanie nimi obsianych? Wrzeczywistosci trudno mi sobie wyobrazic, jak dokladnie bedzie to sie dzialo, poniewaz nasiona musza byc poddane zabiegowi moczenia w tetracyklinie po osiagnieciu stadium calkowitej dojrzalosci (tak zeby toksyna nie zostala wytworzonaw pierwszym pokoleniu) i jednoczesnie przed ich wysianiem (inaczej farmer musialby stosowac antybiotyk na rosliny). W kazdym przypadku, nawet przy niskich stezeniach bedzie to duza ilosc tetracykliny, ktora trzeba przenosic, rozprowadzac. Stosowanie na duza skale antybiotykow w rolnictwie juz dzis uwaza sie za powazne zagrozenie dla ich uzytku w medycynie. Ponadto zwiekszona tolerancja bakterii i resztki antybiotyku moga miec rowniez szkodliwy wplyw na ekologie gleby. Redukcjonistyczny ton rozwazan snutych na ten temat w opisie patentu po raz kolejny napawa mnie niepokojem. Na siodmej stronie (wiersz 30) autorzy stwierdzaja: ...poniewaz tetracyklina nie ma szkodliwego wplywu na rosliny lub zwierzeta, jej obecnosc nie bedzie w inny sposob hamowac normalnego wzrostu roslin, a jej resztki pozostale po zabiegu na nasionach lub roslinach nie beda mialy istotnego wplywu na srodowisko. Poniewaz tetracyklina jest antybiotykiem, ktory w specyficzny sposob hamuje procesy chemiczne u bakterii, lecz nie bezposrednio u ludzi, jej niebezposredni wplyw moze byc zdaniem biologow molekularnych grozny, poniewaz nasze funkcjonowanie zalezy od niezliczonej ilosci interakcji z mikroorganizmami, od prawidlowego trawienia zaczynajac a na ochronie przez organizmami patogennymi konczac. Tak wiec masowe zabijanie bakterii ma wplyw na zdrowie ludzi (i zwierzat) poprzez uszkadzanie systemu ekologicznego bakteria- czlowiek. W rzeczywistosci informacje na karcie pacjenta o zapisaniu tetracykliny sa przekonywajacym dowodem na to, ze stosowanie tetracyklin nie jest bezpieczne. Rosliny sa rowniez zalezne od istnienia mikroorganizmow. Nie funkcjonuja normalnie bez pajeczyny powiazan, w zwiazku z czym niebezposrednie wplywy substancji takich jak tetracykliny moga okazac sie wazne. o Czy Technologia Terminatora zapobiega ucieczce genetycznie zmodyfikowanych (transgenicznych) organizmow? To jasne, ze farmerzy nie beda chcieli, aby rosliny z genem Terminatora rozprzestrzenialy sie na otaczajacych polach lub aby wyrastaly jako niespodziewana ,,samosiewka" w nastepnym sezonie. Nie chca takze, aby rosliny z genem Terminatora wymienialy geny z innymi odmianami lub z pokrewnymi gatunkami. Gen Terminatora zostal zaproponowany jako metoda zapobiegania ucieczce organizmow modyfikowanych genetycznie i ich genow. Nie wydaje sie jednak, zeby dzialanie genu Terminatora w takim celu, bylo skuteczne. Po pierwsze, jest niemozliwe, aby zabieg przy uzyciu tetracykliny byl skuteczny w stu procentach. Z wielu przyczyn, niektore nasiona moga nie reagowac lub nie wchlonac wystarczajacej ilosci tetracykliny, aby uaktywnic rekombinaze.W takich przypadkach rosliny, ktore wyrosna z takich nie uszkodzonych nasion, beda zapewne wygladaly tak samo, jak inne, przy czym beda wytwarzaly pylek niosacy nieaktywny gen toksyny. Pylek bedzie zawieral takze transgeniczne bialko (np. tolerancje na herbicydy), ktore powinno byc zabezpieczone poprzez gen Terminatora. Jesli taki pylek zapyli normalna rosline, nasiona nie zgina, poniewaz toksyna nie bedzie produkowana, ale nasiona beda posiadaly gen tolerancji na herbicydy i beda mogly zyc dalej. Tak wiec cecha organizmow zmodyfikowanych genetycznie moze uciec wraz z pylkiem. Oczywiscie, samozaplodnione nasiona linii Terminatora beda takze przezywac do drugiego pokolenia, jesli zabieg tetracyklina nie byl skuteczny, i moga zostac przeniesione przez ptaki lub wyrosnac jako samosiewki w nastepnym sezonie. Inna mozliwoscia jest to, ze nawet skutecznie aktywowane geny Terminatora moga zawiesc w produkcji toksyny z powodu zjawiska zwanego usypianiem genu. Podczas doswiadczen z organizmami transgenicznymi (zmodyfikowanymi genetycznie) calkowicie niespodziewanie odkryto, ze w niektorych przypadkach poprzednio aktywne (wprowadzone) geny moga nagle przestac dzialac. Jesli to zjawisko wystapi w nasionach zawierajacych gen Terminatora, rosliny z uspionym genem toksyny moga wzrastac i rozmnazac sie, nawet przez wiele pokolen. Tak wiec gen Terminatora i inne zmodyfikowane geny moga zostac przeniesione na przyszle pokolenia i ujawnic sie niespodziewanie w pozniejszym czasie. Poleganie na genie Terminatora w celu zapobiegania nie zamierzonemu rozprzestrzenianiu sie organizmow transgenicznych lub ich cech jest nierealistyczne. Bardziej prawdopodobne jest nawet, ze ,,ucieczki" beda wystepowaly w niektorych zastosowaniach z upraw roslin rodzicielskich, gdy elementy genu Terminatora beda ulegaly segregacji podczas rozmnazania plciowego, dzieki czemu jakas partia nasion w ogole nie bedzie posiadala toksyny i bedzie zdolna do rozmnazania. o Czy geny Terminatora beda ulegac mutacji i zmieniac swoja charakterystyke w niebezpieczny sposob? Jesli rosliny beda zawieraly uspiony gen toksyny, tak jak to opisano powyzej, wowczas moze on nagle zostac ponownie uaktywniony, powodujac w nieprzewidywalny sposob obumieranie nasion w nastepnych pokoleniach. Z uwagi na uplyw czasu do momentu wystapienia tego zjawiska przypisanie go dzialaniu genu Terminatora moze byc trudne. Inna mozliwoscia jest to, ze gen Terminatora moze zostac uaktywniony w roslinie w innym czasie lub miejscu. Na szczescie, takie przypadki beda ulegaly samoograniczaniu, gdyz rosliny te beda obumierac. Niestabilnosc i nieprzewidywalnosc organizmow transgenicznych juz teraz stanowi dla farmerow problem ekonomiczny. Geny maja swoja wlasna ekologie - kompleksowy system interakcji miedzy soba i srodowiskiem - co moze wplywac na linearna logike inzynierii genetycznej. Problem ten omowiono szczegolowo w niedawno opublikowanym artykule w pismie The Ecologist. KONCOWE UWAGI DOTYCZACE TECHNOLOGII TERMINATORA To tylko kilka z potencjalnych kruczkow, jakie widze w zastosowaniu Technologii Terminatora. Moja analiza zostala oparta na opisie patentu tej technologii. Jestem pewna, ze przemysl nasienny stanie przed jej wprowadzeniem w obliczu niektorych z omowionych tutaj przeze mnie szczegolowych problemow. Jestem takze pewna, ze zaistnieja inne problemy, ktorych nie mozna jeszcze przewidziec lub sobie wyobrazic. Na pewno wystapia niespodzianki. Co wiecej, uwazam, ze potencjalne problemy biologiczne niesione przez gen Terminatora sa niczym wobec zwiazanych z nim ekonomicznych, spolecznych i politycznych skutkow ubocznych. O autorce: Martha L. Crouch jest profesorem biologii na Uniwersytecie Indiana, gdzie od 20 lat uczy zagadnien dotyczacych roslin i rolnictwa. Studiowala biologie rozwoju na Uniwersytecie Yale i przez ponad 10 lat prowadzila badania dotyczace rozmnazania roslin takich jak kukurydza, soja i rzepak. W roku 1990 zamknela swoje laboratorium w wyniku obaw, ze jej badania dotyczace molekularnych mechanizmow funkcjonowania nasion i kwiatow moga przyczynic sie do wzmocnienia agrobiznesu kosztem bardziej wrazliwej produkcji zywnosci. W rzeczywistosci wiedza na temat ekspresji genow w zarodkach bedaca przedmiotem badan jej studentow i kolegow jest fundamentem opisanej w tym artykule Technologii Terminatora. Od momentu porzucenia pracy badawczej analizowala zwiazki nauki z rolnictwem na calym swiecie, koncentrujac sie na tradycyjnych formach prowadzenia gospodarstw rolnych.
Organizmy genetycznie zmodyfikowane (GMO), czyli transgeniczne staly sie rzeczywistoscia handlowa w rolnictwie. Ocenia sie na przyklad, ze w roku 1998 ponad 18 milionow akrow w USA zostanie obsianych soja Roundup Ready wprowadzona po raz pierwszy w roku 1996. Soje te wyprodukowal przy pomocy inzynierii genetycznej koncern Monsanto. Charakteryzuje sie ona tym, ze zawiera gen bakteryjny zapewniajacy jej tolerancje na produkowany przez ten sam koncern herbicyd glyphosate lub Roundup. Zaledwie w dwa lata po wprowadzeniu soi Roundup Ready ponad 30 procent ziarna i soi uprawianej w USA i blisko 50 procent canoli uprawianej w Kanadzie bylo genetycznie modyfikowane pod katem ich odpornosci na herbicydy badz pestycydy. Monsanto i inne firmy, ktore zainwestowaly bardzo duzo w biotechnologie w ciagu ostatnich dwoch dekad, zaczynaja obecnie, po latach obietnic, zarabiac pierwsze pieniadze i dlatego starannie chronia opatentowane przez siebie nasiona. W numerze Farm Journal z listopada 1997 roku Monsanto opublikowal calostronicowe ogloszenie, proszac farmerow o respektowanie ich praw wlasnosci: Proces badawczy majacy na celu rozwoj upraw biotechnologicznych przynoszacych duze zyski dla farmerow kosztuje miliony dolarow i trwa wiele lat. Przyszle inwestycje wbadania biotechnologii zaleza od zdolnosci firm do podzialu wartosci dodanej wytworzonej przez te uprawy. Co sie dzieje, gdy producenci oszczedzaja i ponownie sieja opatentowane ziarna. Po pierwsze, jest to czynnik, ktory zniecheca firmy inwestujace wtechnologie przyszlosci, takie jak rozwoj roslin o takich cechach, ktore warunkuja wyzsza wydajnosc, wyzsza wartosc i sa odporne na susze. Innymi slowy, farmerzy, ktorzy magazynuja i ponownie wysiewaja opatentowane nasiona narazaja przyszla dostepnosc nowoczesnych biotechnologii dla wszystkich hodowcow, co jest nieuczciwe wobec innych. Juz wkrotce hodowcy zajmujacy sie inzynieria zboz nie beda zapewne potrzebowali prosic o przestrzeganie swoich praw wlasnosci. Jesli podana w niedawno udzielonym patencie technologia okaze sie skuteczna i zostanie szeroko zastosowana, ochrona nowych cech roslin bedzie biologicznie wbudowana w same rosliny. W marcu 1998 roku firma Delta and Pine Land Company (firma nasienna wykupiona pozniej przez Monsanto) uzyskala przy wsparciu Ministerstwa Rolnictwa USA patent nr 5 723 765 zatytulowany ,,Kontrola ekspresji genow u roslin". Mimo iz patent ten jest szeroki i obejmuje wiele zastosowan, jego autorzy szczegolny nacisk klada jedno z nich - sposob tworzenia za pomoca inzynierii genetycznej roslin, ktore zabijaja wlasne nasiona drugiego pokolenia, co uniemozliwia wysiewanie ich przez farmerow. Innowacje te Rural Advancement Foundation International (Miedzynarodowa Fundacja Rozwoju Rolnictwa) nazwala ,,Technologia Terminatora" (Terminator Technology) i poddala analizie niektore z jej najpowazniejszych implikacji dotyczacych socjologii, ekonomii i srodowiska. Wielu konsekwencji dzialania Technologii Terminatora nie da sie w pelni ocenic bez zrozumienia lezacych u podloza tego wynalazku podstaw naukowych. Niniejszy artykul przedstawia w zarysie inzynierie Technologii Terminatora (technlogii genu terminacyjnego) w odniesieniu do okreslonej uprawy. Po wyjasnieniu przebiegu procesu omowie szczegoly, w ktorych moze tkwic diabel.
ZARYS TECHNOLOGII TERMINATORA Aby ulatwic opis Technologii Terminatora, ogranicze sie do wyjasnienia jednej z wielu mozliwosci objetych patentem. Wybranym przeze mnie przykladem sa nasiona bawelny, ktore poddane byly wczesniej inzynierii genetycznej w celu nadania im unikalnej cechy: tolerancji na herbicydy. W swoich rozwazaniach zalozylam, ze aby uniemozliwic wykorzystanie do reprodukcji roslin wyroslych z nasion charakteryzujacych sie tolerancja na herbicydy i zapewnic produkujacej je firmie zyski, nasiona te poddano dodatkowo inzynierii genetycznej majacej na celu wprowadzenie do nich genu Terminatora (terminacyjnego). Mimoiz jest toprzypadek hipotetyczny (nasion bawelny z genem Terminatoraniema jeszcze na rynku),wszystkieczesci skladowe tej technologii dzialaja, przynajmniej w opisie jej patentu. Bawelna rzadko jest sprzedawana w formie nasion mieszancow, dzieki czemu jest dobrym kandydatem do ochrony za pomoca Technologii Terminatora. Z kolei zboze jest normalnie wysiewane jako ziarno hybrydowe, w zwiazku z czym charakteryzuje sie pewnym zakresem roznorodnosci produkcji. Dzieje sie tak dlatego, ze pierwsze pokolenie mieszancow jest prawie jednolite i zostalo wyhodowane w celu uzyskania odpowiednich cech charakterystycznych, ktore nie wystepuja u zadnego z rodzicow z osobna. Kiedy mieszance produkuja nasiona, drugie pokolenie jest zroznicowane ze wzgledu na segregacje genow wystepujaca podczas rozmnazania plciowego. Rolnictwo przemyslowe wymaga jednorodnosci, poniewaz rosliny musza wspoldzialac z mechanizacja. Tak wiec farmerzy prowadzacy produkcje na skale przemyslowa, ktorzy uprawiaja kukurydze, normalnie kupuja co roku nowe nasiona. Jest wiele glownych upraw normalnie nie uprawianych z nasion mieszancow. Obejmuja one pszenice, ryz, soje i bawelne. Farmerzy czesto zachowuja nasiona z plonow tych roslin i nie wracaja do firm sprzedajacych material siewny przez kilka lat, a w wielu rejonach swiata nawet dluzej, aby zaopatrzyc sie w nowa odmiane. Gdyby ludzie, ktorzy hoduja uprawy niemieszancowe, musieliby kupowac co roku nowe nasiona, zyski firm nasiennych gwaltownie by wzrosly. Moze to byc glowny bodziec do rozwoju Technologii Terminatora. Prawdopodobnie byly jeszcze inne powody rozwoju tej technologii. Jednym z nich moze byc jej odmiennosc od hybrydyzacji (krzyzowania). Uzycie genu Terminatora usmierca nastepne pokolenie roslin.Wprzypadku hybrydyzacji drugie pokolenie jest zroznicowane (zmienne), lecz zywe, i wszystkie geny znajdujace sie w mieszancach beda w nim obecne, chociaz w nieprzewidywalnych kombinacjach. Tak wiec hodowca roslin, ktory chce uzycmaterialu genetycznego z mieszancow w swoim wlasnym programie hodowlanym, moze uzyskac go z tych roslin. Przy uzyciu TechnologiiTerminatora specjalne geny, takie jak tolerancja na herbicydy, nie bedzie latwo dostepna dla konkurencji. Innymprzytaczanymczasami argumentemna rzecz stosowaniaTechnologiiTerminatorawkombinacji z poddana inzynierii genetycznej odmiana jest zapobiezenie ,,ucieczce" organizmow transgenicznych do srodowiska. Wiele opinii krytycznych dotyczacych biotechnologii wymienia problemy zwiazane z wypuszczeniemGMO( genetically modified organism - genetycznie zmodyfikowany organizm) do naturalnego srodowiska, twierdzac, ze ich wplyw na ekosystemy i ich czlonkow bedzie trudny do przewidzenia. Smierc wszystkich nasion drugiego pokolenia powinna calkowicie rozwiazac ten problem.
OGOLNY OPIS DZIALANIA TECHNOLOGII TERMINATORA W PRZYPADKU BAWELNY W opisywanym przykladzie celem jest wytworzenie takiej odmiany bawelny, ktora bedzie normalnie rosla do momentu osiagniecia przez nia prawie pelnej dojrzalosci. Nastepnie w nasionach zostanie wytworzona toksyna zabijajaca w specyficzny sposob cale nastepne pokolenie nasion. System ten obejmuje trzy kluczowe skladniki. 1. Gen umozliwiajacy powstanie toksyny, ktora bedzie zabijac nasiona w poznym stadium rozwoju, ale nie bedzie zabijac innych czesci rosliny. 2. Metode umozliwiajaca hodowcy roslin wyhodowanie kilku pokolen roslin bawelny, tak zmodyfikowanych genetycznie, aby posiadaly gen specyficznej toksyny, lecz bez martwych nasion, co wynika z koniecznosci produkcji nasion w celu ich sprzedazy farmerom do uprawy. 3. Metode uaktywniania genu wytwarzajacego specyficzna w stosunku do nasion toksyne po ich zasianiu przez farmerow, tak zeby nasiona drugiego pokolenia zostaly zabite. Te trzy zadania spelniane sa za pomoca modyfikacji genetycznej szeregu genow, ktore sa stale przenoszone do rosliny podczas normalnego procesu jej reprodukcji. Technologia Terminatora jest skomplikowanym, trudnym do zrozumienia procesem, w zwiazku z czym pomocne bedzie wczesniejsze podanie pewnych podstawowych informacji dotyczacych funkcji genow w cyklu zyciowym rosliny. Czytelnicy dobrze obeznani z biologia molekularna moga opuscic nastepny rozdzial i przejsc bezposrednio do rozdzialu ,,Szczegoly Technologii Terminatora".
UPROSZCZONA WERSJA PODSTAWOWYCH PROCESOW BIOLOGICZNYCH Zycie rosliny rozpoczyna sie od pojedynczej komorki jajowej, ktora zostala zaplodniona przez nasienie przeniesione do niej przez pylek. Pierwotna komorka podlega wielu podzialom wytwarzajac tkanki i organy charakterystyczne dla danego gatunku. Proces od pojedynczej komorki do osobnika doroslego nazywa sie rozwojem. Wprocesie rozwojukomorki roznicuja sie i zmieniaja. Na przyklad komorki liscia staja sie odmienne od komorek korzenia. Wiekszosc roznic moze byc przypisywanych zmianom wrodzajuiiloscibialekprodukowanych wkomorkach,poniewazwiele struktur komorkowychjest znich zbudowanych i wiekszosc procesow/reakcji, jakie wystepuja, odbywa sie pod wplywem enzymow, ktoretakze sabialkami.Tak wiec naukowcy, ktorzy badaja rozwoj organizmow,wkladajawielewysilkuwopisaniewzorcabialkowego. Badajac, jakie bialka znajduja sie w roznych tkankach i organach, biolodzy odkryli, ze kazda komorka zawiera kilka tysiecy roznych bialek, przy czym wiekszosc z nich bardzo rzadko wystepuje w komorkach. Kilkaset bialek moze byc obecnych wilosciach srednich, a kilkamoze byc bardzo licznych. Niektore z bialek znajduja sie we wszystkich rodzajach komorek i przez caly czas rozwoju organizmu, podczas gdy inne sa obecne jedynie w okreslonej tkance lub w specyficznym czasie. Na przyklad bialka glutenowe odpowiedzialne za elastycznosc ciasta chlebowego znajduja sie tylko w ziarnach i sa obecne tam wbardzo duzych ilosciach.Zkolei enzymy rozkladajace glukoze jako pierwszy etap uwalniania energii znajduja sie wewszystkich zywych komorkach, lecz w dosc malych ilosciach. Niektore bialka wytwarzane sa w odpowiedzi na zmiany srodowiskowe, takie jak wzrost temperatury, przeto moga byc lub nie byc obecne podczas zycia danej rosliny. Najbardziej powszechna metoda kontroli komorkowej odnosnie ilosci i rodzaju wystepujacego w komorce bialka jest kontrola dzialania genow. Bialka sa lancuchami roznych aminokwasow, ktorych dlugosc i kolejnosc jest unikalna dla kazdego bialka. Kazda sekwencja aminokwasow jest okreslona przez kod znajdujacy sie w chromosomach jadra komorki. Kod jest tworzony przez DNA. Gen to jest odcinek DNA zawierajacy kod specyficznego bialka. Geny wystepuja w specyficznych miejscach wzdluz chromosomow. Okazuje sie, ze kazda komorka ma dwa pelne zestawy genow (jeden zestaw chromosomow pochodzi z nasienia a drugi z komorki jajowej), ktore koduja wytwarzanie bialka we wszystkich tkankach i organach niezbednego poszczegolnym roslinom podczas calego ich cyklu zyciowego. Jednak tylko te geny, ktorych bialka sa konieczne w poszczegolnych komorkach, beda w nich wykorzystywane. Sa to geny aktywne. Pozostale geny takze znajduja sie w chromosomach, lecz nie sa w danej komorce aktywne (aktywne sa w innym miejscu rosliny). Czy gen jest aktywny, czy nie, zalezy od kompleksowych interakcji miedzy DNA i innymi czasteczkami.
Typowe geny moga byc podzielone na czesci. Pierwsza czesc jest rozciagnietym DNA odpowiedzialnym za interakcje z komorkami lub srodowiskiem i jest zwana promotorem. Druga czesc zawiera rzeczywisty kod sluzacy do ulozenia po kolei aminokwasow w bialkach i jest nazywana ,,sekwencja kodowania". Kiedy gen jest aktywny, promotor wspoldziala z innymi czasteczkami wsposob umozliwiajacy sekwencji kodowej kierowanie synteza specyficznego bialka (poprzez kompleksowy zestaw krokow). Inzynieria genetyczna moze byc zdefiniowana jako proces manipulowania wzorcem bialek w organizmie poprzez zmiane genow. Dodawane sa nowe geny lub zmieniane istniejace, tak ze sa one produkowane w innym czasie lub w innych ilosciach. Poniewaz kod genetyczny jest podobny u wszystkich gatunkow, geny pobrane od myszy moga dzialac na przyklad w kukurydzy. Takze promotory jednej sekwencji kodowanej moga byc usuniete i umieszczone z przodu innej sekwencji kodowej, aby zmienic czas imiejsce tworzenia bialek. Na przyklad gdy promotor kazeiny, glownego bialkamleka, zostanie usuniety i umieszczony z przodu sekwencji kodowej hormonu wzrostu czlowieka, spowoduje wytwarzanie ludzkiego hormonu wzrostu wmleku zamiast kazeiny.Oczywiscie, aby spowodowac wytwarzanie ludzkiego hormonu wzrostu w mleku krowy, zmodyfikowany gen musi byc wlaczony do materialu genetycznego krowy. Jest wiele sposobow wykonania tego, ale nie bede tutaj wchodzic w szczegoly tego procesu. Proces przenoszenia genow miedzy gatunkami nazywany jest ,,transformacja" a jego rezultat organizmem transgenicznym. Ostatnio organizmy transgeniczne nazywa sie ,,genetycznie zmodyfikowanymi ogranizmami" (,,genetically modified organisms"; w skrocie GMO).
SZCZEGOLY TECHNOLOGII TERMINATORA KluczemdoTechnologiiTerminatora jestmozliwoscwytwarzania duzej ilosci toksyny, ktora bedzie zabijala komorki i wystepowala tylko w nasionach. Aby to osiagnac w przypadku naszej przykladowej bawelny,nalezy pobrac promotora od genu uaktywniajacego sie w poznym etapie rozwoju jej nasion iwmontowacgodo sekwencjikodujacejwytwarzaniebialka, ktore bedzie zabijalo zarodki przechodzace ostatnie stadia rozwoju. Autorzy patentu dotyczacego Technologii Terminatora jako promotora proponuja gen bawelny LEA (late embryogenesis abundant -- poznej plodnej embriogenezy). Gen ten jest jednym z najpozniej sie uaktywniajacych. Jego bialko zaczyna byc wytwarzane, dopiero gdy nasiona sa pelnej wielkosci i zakumulowaly juz wiekszosc zapasu oleju i bialka, po czym zaczynaja schnac przygotowujac sie do okresu uspienia wystepujacego miedzy opuszczeniem rosliny rodzicielskiej i kielkowaniem w glebie. Jesli zmodyfikowany gen ma ten sam schemat ekspresji, kierowane przez LEA-promotora bialka powinny byc wytworzone w duzych ilosciach tylko w nasionach w ich poznym okresie rozwoju. Wazne jest, zeby nasiona bawelny przeszly przez wiekszosc okresu wzrostu, zanim zadziala toksyna, poniewaz wlokno bawelniane wyrasta z oslony nasiona i jest wytwarzane w miare rozwoju bawelny. Potem, gdy wlokna bawelniane zostana usuniete (do wykorzystania przez czlowieka), nasiona sa kruszone w celu uzyskania oleju i bialka, ktore sa spozywane, zarowno przez ludzi, jak i zwierzeta hodowlane. Zbior bawelny nie bedzie zbyt uzyteczny dla farmera, jesli nasiona nie rozwina sie normalnie przed obumarciem. Jesli chodzi o toksyny, istnieje szereg mozliwosci dyskutowanych w patencie. Jego autorzy najbardziej zalecaja stosowanie inhibitora bialka rybosomowego (RIP) z rosliny Saponaria officinalis. Bialko to dziala juz w nieduzych ilosciach zatrzymujac synteze wszystkich bialek. Komorkom bialka potrzebne sa prawie do wszystkiego i gdy nie moga ich produkowac, bardzo szybko obumieraja. Zdaniem autorow patentu RIP nie jest toksyczny dla organizmow innych niz rosliny. Manipulacje DNA konieczne do wytworzenia specyficznej dla danych nasion sekwencji kodowania odpowiedzialnej za wytwarzanie toksyny wykonuje sie w probowkach i w bakteriach, po czym zmieniony gen umieszcza sie w bawelnie za pomoca jednej z kilku mozliwych sprawdzonych metod. To jednak nie wszystko.Gdyby tak bylo, wowczas po przejsciu przez rosline transgeniczna calego cyklu zyciowego i dojrzeniu jej nasion nastapilby koniec projektu.
W niedlugim czasie nie byloby juz nasion zdolnych do kielkowania, ktore mozna by sprzedawac farmerom. Patent na Technologie Terminatora oferuje pomyslowa metode utrzymywania genu toksyny w stanie nieaktywnym jeszcze przez dlugi czas po zasianiu przez farmerow nasion. Osiaga sie to dzieki umieszczeniu kawalka DNA miedzy specyficznym dla danego nasiona promotorem i sekwencja kodowania toksyny, ktory blokuje ich uzycie do wytwarzania bialek. Na kazdym koncu blokujacego DNA umieszcza sie specjalne kawalki DNA, ktore moga byc rozpoznane przez okreslone enzymy, takie jak na przyklad enzym zwany rekombinaza. Gdy rekombinaza dociera do nich, precyzyjnie wycina je razemz blokujacymDNA, po czymkoncowkiDNAzrastaja sie. Potej operacji specyficzny dladanych nasion promotor zajmuje miejsce obok sekwencji kodujacej wytwarzanie toksyny, dzieki czemu jej produkcja jest juz mozliwa.Nie dzieje sie tojednak od razu. Toksyna nie jest produkowana az do konca nastepnego cyklu rozwoju nasion, poniewaz dopiero wtedy LEA-promotor staje sie aktywny. Tak wiec po wykonaniu pracy przez enzym rekombinacyjny roslina nadal rosnie, kielkuje, wypuszczalodygi, liscie i korzenie, potemtworzy kwiaty, wytwarza pylek iwreszcie nasiona, ktore zostaja w pewnym momencie usmiercone. Po dokonaniu tego wszystkiego pozostaje do rozwiazania jeszcze jeden problem: jak hodowac przez kolejne pokolenia tak genetycznie zmodyfikowane rosliny, zeby ich nasiona mogly byc rozmnazane i sprzedawane farmerom. Patent na Technologie Terminatora rozwiazuje ten dylemat przez powstrzymywanie dzialania rekombinazy az do momentu zasiania nasion. Wlasciciele patentu podaja na to kilka mozliwych rozwiazan. Najbardziej koncentruja sie jednak na nastepujacej procedurze. Proponuja umieszczenie sekwencji kodowania za promotorem, ktory jest przez caly czas aktywny we wszystkich komorkach, lecz jego dzialanie jest zahamowane. Jego uaktywnienie moze nastapic dopiero po poddaniu go dzialaniu chemicznemu.
Sprzedawcy nasion moga poddawac je temu zabiegowi tuz przed wysiewem, umozliwiajac w ten sposob wyprodukowanie w tym czasie rekombinazy. Jeden z systemow uaktywniania promotora, szczegolowo omowiony przez autorow patentu, jest kontrolowany przez antybiotyk tetracykline. Gen produkujacy hamujace bialko moze byc przez caly czas obecny w organizmie rosliny (bawelny) razem z genem rekombinazy, ktorego promotor jest tak zmodyfikowany, zeby byl rowniez dezaktywowany przez bialko hamujace. Tak wiec w wiekszosci warunkow czynnik hamujacy bedzie wchodzil w interakcje z genem rekombinazy, ktora nie bedzie produkowana; jednoczesnie zablokowany bedzie takze gen toksyny i ona rowniez nie bedzie produkowana, nawet podczas rozwoju nasion, gdy gen LEA powinien byc normalnie aktywny. Aby uaktywnic gen toksyny, nasiona powinny byc przed kielkowaniem, tuz przed sprzedaza farmerom, poddane dzialaniu tetracykliny. Tetracyklina wplynie na bialko hamujace powstrzymujac je przed ingerowaniem w wytwarzanie rekombinazy. Wytwarzana rekombinaza bedzie odcinala blokujace DNA od genu toksyny. W tym momencie gen toksyny bedzie zdolny do jej wytworzenia, przy czym zacznie dzialac dopiero w momencie zakonczenia rozwoju nasion. W ten sposob usmiercone zostanie nastepne pokolenie nasion. Aby efekt Terminatora zadzialal w przypadku bawelny, do jej DNA musza byc przeniesione trzy zmodyfikowane skladniki. 1. Gen toksyny kontrolowany przez specyficzny dla nasiona promotor, ale zablokowany przez kawalek DNA umieszczony miedzy promotorem i sekwencja kodujaca. 2. Aktywne przez caly czas bialko hamujace sekwencje kodujaca z promotorem. 3. Aktywna przez caly czas i jednoczesnie regulowana przez bialko hamujace, ktore moze byc zdezaktywowane przez tetracykline, sekwencja kodujaca rekombinaze kontrolowana przez promotora. W rzeczywistosci przeniesienie genow do rosliny nie jest zbyt precyzyjnym procesem. Moze byc do tego uzyta jedna z wielu metod: - genetycznie zmodyfikowany DNA moze byc wstrzykniety do jadra komorki bawelny przy uzyciu cieniutkiej igly, - komorki rosliny moga zostac zanurzone w DNA i poddane wstrzasowi elektrycznemu - DNA moze zostac dolaczone do malych metalowych czastek i wstrzelone do komorek przy uzyciu specjalnego pistoletu, - wirusy i bakterie moga byc zmodyfikowane tak, aby zainfekowaly komorki przy uzyciu DNA. We wszystkich przypadkach genetycznie zmodyfikowane DNA znajdzie swoja droge do jadra komorki i zostanie wlaczone do chromosomow rosliny. Ilosc kopii wbudowanych genow i ich lokalizacja w chromosomach rosliny jest nieprzewidywalna i nie wiadomo, jak dobrze beda funkcjonowac nowe geny. Zlokalizowanie komorek, ktore wbudowaly DNA w istotnych ilosciach i w miejscach, ktore pracuja, jest bardzo pracochlonne. W zasadzie cale rosliny musza byc zreprodukowane z komorek lub tkanek, ktore zostaly zmodyfikowane przy uzyciu obcego DNA, po czym kazda roslina musi byc przetestowana na obecnosc i dzialanie nowych genow. Po zidentyfikowaniu roslin z dobrze dzialajacymi nowymi genami sa one kojarzone w kombinacje, ktore maja wytworzyc nowa linie bawelny, w ktorej u calego potomstwa oba zestawy chromosomow beda posiadaly wszystkie skladniki konieczne do dzialania genu Terminatora. Rosliny kojarzone sa w celu wytworzenia duzej ilosci nasion do sprzedazy. Skutkiem tego Technologia Terminatora daje producentowi nasion mozliwosc okreslenia, kiedy uaktywnic gen Terminatora. Dopoki rekombinaza nie jest wytwarzana, rosliny bawelny rosna normalnie. Po wytworzeniu rekombinazy, drugie pokolenie nasion jest zabijane chroniac w ten sposob opatentowana odmiane.
NIEKTORE PROBLEMY Z WYKORZYSTYWANIEM TECHNOLOGII TERMINATORA Patent tej technologii jest bardzo zlozony. Opisalam tylko jedno z mozliwych jej zastosowan. Jest oczywiste, ze nie da sie okreslic z wyprzedzeniem wszystkich mozliwych biologicznych skutkow ubocznych wprowadzenia tego patentu, niemniej odnotowano juz potencjalne problemy. Ponizej przedstawiam niektore z nich: o Czy gen Terminatora bedzie sie rozprzestrzenial na inne rosliny? Jest bardzo prawdopodobne, ze w pewnych warunkach gen Terminatora bedzie zabijal nasiona sasiednich roslin. Bedzie to jednak ograniczone do pierwszego pokolenia i nie bedzie moglo przechodzic na nastepne generacje. Przebieg tego moze byc nastepujacy... Gdy farmerzy zasieja nasiona z genem Terminatora, beda juz one poddane dzialaniu tetracykliny, a wiec rekombinaza bedzie juz dzialala i sekwencja kodujaca zajmie miejsce obok promotora specyficznego dla nasion danej rosliny gotowa do dzialania w momencie, gdy nastapi koniec rozwoju jej nasion. Z nasion tych wyrosna rosliny, ktore beda produkowaly pylek, ktorego kazda drobina bedzie zawierala gotowy do dzialania gen toksyny. Jezeli uprawa z genem Terminatora znajdzie sie obok pola normalnej odmiany, pylek ten zostanie przeniesiony przez owady lub wiatr na to pole i wowczas kazda zaplodniona przezen komorka jajowa bedzie zawierala jeden gen toksyny, ktory zostanie uaktywniony w pozniejszym okresie rozwoju roslin, co doprowadzi do smierci ich nasion. Jest niemozliwe, aby osoba hodujaca normalna odmiane mogla to stwierdzic, gdyz oba nasiona - normalne i z genem Terminatora - beda prawdopodobnie wygladaly tak samo. Roznica bedzie widoczna dopiero po zasianiu nasion, kiedy one nie wykielkuja. W wiekszosci wypadkow gen toksyny nie bedzie przekazywany dalej, poniewaz martwe rosliny sie nie rozmnazaja. W pewnych warunkach, ktore omowie dalej, jest jednak mozliwe dziedziczenie genu toksyny. W kazdym przypadku, tam gdzie wystapia martwe nasiona, beda one powaznym problemem dla farmera, ktorego pola znajduja sie blisko uprawy roslin z genem Terminatora. Ilosc zabitych nasion bedzie zalezala od stopnia zapylenia krzyzowego, ktore zalezy od gatunku roslin, zroznicowania upraw, warunkow pogodowych, bliskosci pol etc. Jesli zginie wiele nasion sasiedniego farmera, nie bedzie on mogl wykorzystac ich do ponownego zasiewu. Nawet jesli zginie tylko nieznaczna ich ilosc, beda one zawieraly toksyne i inne zmodyfikowane genetycznie bialka odmiany z genem Terminatora. Te nowe skladniki moga spowodowac, ze moga byc juz one nieuzyteczne dla pewnych celow. Czy nasiona zawierajace toksyne wytworzona przez gen Terminatora bedzie mozna bezpiecznie jesc? Skutki dzialania toksyny na uzytkownikow nasion to w rzeczywistosci bardzo powazne pytanie. Problem ten jest omowiony w patencie na koncu osmej strony, gdzie jego autorzy podaja: W bawelnie produkowanej komercyjnie beda stosowane tylko wybrane geny letalne, poniewaz bialka te moga wplywac na koncowa jakosc nasion... Jesli nasiona nie stanowia o wartosci handlowej zbiorow (np. gdy sa przeznaczone na pasze, rosliny ozdobne lub rosliny hodowane w przemysle kwiaciarskim), kazdy gen letalny moze byc zaakceptowany. Jest to niebezpieczne redukcjonistyczne myslenie, poniewaz ludzie nie sa jedynymi organizmami majacymi kontakt z nasionami. Na przyklad w przypadku zbiorow na pasze w zaleznosci od warunkow nie zawsze calamasa jest zbierana przed osiagnieciem przez nasiona pelnej dojrzalosci. Jaki wplyw bedziemiala toksyna na ptaki, owady, grzyby i bakterie, ktore jedza lub zarazaja takie nasiona? Jesli zbior na kiszonke z nasionami obciazonymi toksyna zostanie pozostawiony na polu i nasiona beda mialy kontakt z gleba, jaki to bedzie mialo wplyw na ekologie organizmow glebowych? Sa to wazne pytania, poniewaz do zdrowego wzrostu roslin konieczne sa roznorodne, specyficzne organizmy. Ponadto uprawy kwiatow lub roslin dekoracyjnych z genem Terminatoramoga przypadkowo rosnac obok zblizonej uprawy, ktorej nasiona sa uzytkowane. Jesli wystapi wytworzenie pylku, wowczas nasiona te beda bez wiedzy farmera zawieraly toksyne. Toksyna znajdzie sie w produkcie, o czym nikt nie bedzie wiedzial. Na przyklad, jesli ozdobny slonecznik rozprzestrzenilby gen Terminatora na pole odmiany olejowej, wowczas toksyna znalazlaby sie w oleju jadalnym i makuchu slonecznikowym (pasza dla zwierzat). Inne mozliwe problemy powstale w wyniku wystepowania nowej toksynywnasionach jadalnychmaja zwiazek z jej zdolnoscia do wywolywania alergii.Opisana wczesniej toksyna RIP nie jest bezposrednio trujaca dla zwierzat, alemozewywolywac reakcje alergiczne. Jesli zawierajace ja nasiona zostana wymieszane z ogolnympokarmem, bedzie bardzo trudno stwierdzic jejwplyw. o Czy martwe nasiona beda mialy inne wlasciwosci od zywych? Mimo iz gen Terminatora ma zabijac nasiona w bardzo poznym stadium rozwoju, nie wiadomo, czy nie bedzie wywieral na nie jakiegos innego wplywu. Czy martwe nasiona beda bardziej lub mniej przydatne do przechowywania? Moze beda inaczej reagowaly na zmiany wilgotnosci badz infekcje bakteryjne lub grzybiczne. Jesli martwe nasiona beda zachowywaly sie inaczej, nawet kilka ,,zlych jablek moze zniszczyc skrzynke", i wowczas moze okazac sie, ze czesciowe zniszczenie sasiednich zbiorow moze stac sie powazna sprawa. Moga rowniez istniec roznice w wartosci odzywczej nasion zabitych w poznych stadiach rozwoju. Mimo iz wiekszosc ich tluszczy i bialek jest w nich obecnych, jest mozliwe, ze nasiona zaczna rozkladac je lub bedzie w nich brak pewnych waznych skladnikow wystepujacych zwykle w malych ilosciach. Na przyklad funkcjonalne wlasciwosci specyficznych czastek wystepujacych w zywnosci dopiero teraz zaczynaja byc doceniane i przypuszcza sie, odgrywaja one wazna role w zapobieganiu chorobom. Te ewentualnosci wymagaja dalszych badan. o Czy poddawanie nasion dzialaniu antybiotyku przed siewem moze stanowic problem? Jesli firmy nasienne rzeczywiscie beda stosowaly tetracykline do aktywacji genu toksyny, wowczas bedzie konieczne moczenie w niej duzej ilosci nasion. W zasadzie kazde z nasion wysianych przez farmera bedzie poddane takiemu zabiegowi. Ile kilogramow nasion bawelny lub pszenicy potrzeba do obsiania jednego hektara i ile hektarow zostanie nimi obsianych? Wrzeczywistosci trudno mi sobie wyobrazic, jak dokladnie bedzie to sie dzialo, poniewaz nasiona musza byc poddane zabiegowi moczenia w tetracyklinie po osiagnieciu stadium calkowitej dojrzalosci (tak zeby toksyna nie zostala wytworzonaw pierwszym pokoleniu) i jednoczesnie przed ich wysianiem (inaczej farmer musialby stosowac antybiotyk na rosliny). W kazdym przypadku, nawet przy niskich stezeniach bedzie to duza ilosc tetracykliny, ktora trzeba przenosic, rozprowadzac. Stosowanie na duza skale antybiotykow w rolnictwie juz dzis uwaza sie za powazne zagrozenie dla ich uzytku w medycynie. Ponadto zwiekszona tolerancja bakterii i resztki antybiotyku moga miec rowniez szkodliwy wplyw na ekologie gleby.
Redukcjonistyczny ton rozwazan snutych na ten temat w opisie patentu po raz kolejny napawa mnie niepokojem. Na siodmej stronie (wiersz 30) autorzy stwierdzaja: ...poniewaz tetracyklina nie ma szkodliwego wplywu na rosliny lub zwierzeta, jej obecnosc nie bedzie w inny sposob hamowac normalnego wzrostu roslin, a jej resztki pozostale po zabiegu na nasionach lub roslinach nie beda mialy istotnego wplywu na srodowisko. Poniewaz tetracyklina jest antybiotykiem, ktory w specyficzny sposob hamuje procesy chemiczne u bakterii, lecz nie bezposrednio u ludzi, jej niebezposredni wplyw moze byc zdaniem biologow molekularnych grozny, poniewaz nasze funkcjonowanie zalezy od niezliczonej ilosci interakcji z mikroorganizmami, od prawidlowego trawienia zaczynajac a na ochronie przez organizmami patogennymi konczac. Tak wiec masowe zabijanie bakterii ma wplyw na zdrowie ludzi (i zwierzat) poprzez uszkadzanie systemu ekologicznego bakteria- czlowiek. W rzeczywistosci informacje na karcie pacjenta o zapisaniu tetracykliny sa przekonywajacym dowodem na to, ze stosowanie tetracyklin nie jest bezpieczne. Rosliny sa rowniez zalezne od istnienia mikroorganizmow. Nie funkcjonuja normalnie bez pajeczyny powiazan, w zwiazku z czym niebezposrednie wplywy substancji takich jak tetracykliny moga okazac sie wazne. o Czy Technologia Terminatora zapobiega ucieczce genetycznie zmodyfikowanych (transgenicznych) organizmow? To jasne, ze farmerzy nie beda chcieli, aby rosliny z genem Terminatora rozprzestrzenialy sie na otaczajacych polach lub aby wyrastaly jako niespodziewana ,,samosiewka" w nastepnym sezonie. Nie chca takze, aby rosliny z genem Terminatora wymienialy geny z innymi odmianami lub z pokrewnymi gatunkami. Gen Terminatora zostal zaproponowany jako metoda zapobiegania ucieczce organizmow modyfikowanych genetycznie i ich genow. Nie wydaje sie jednak, zeby dzialanie genu Terminatora w takim celu, bylo skuteczne. Po pierwsze, jest niemozliwe, aby zabieg przy uzyciu tetracykliny byl skuteczny w stu procentach. Z wielu przyczyn, niektore nasiona moga nie reagowac lub nie wchlonac wystarczajacej ilosci tetracykliny, aby uaktywnic rekombinaze.W takich przypadkach rosliny, ktore wyrosna z takich nie uszkodzonych nasion, beda zapewne wygladaly tak samo, jak inne, przy czym beda wytwarzaly pylek niosacy nieaktywny gen toksyny. Pylek bedzie zawieral takze transgeniczne bialko (np. tolerancje na herbicydy), ktore powinno byc zabezpieczone poprzez gen Terminatora. Jesli taki pylek zapyli normalna rosline, nasiona nie zgina, poniewaz toksyna nie bedzie produkowana, ale nasiona beda posiadaly gen tolerancji na herbicydy i beda mogly zyc dalej. Tak wiec cecha organizmow zmodyfikowanych genetycznie moze uciec wraz z pylkiem. Oczywiscie, samozaplodnione nasiona linii Terminatora beda takze przezywac do drugiego pokolenia, jesli zabieg tetracyklina nie byl skuteczny, i moga zostac przeniesione przez ptaki lub wyrosnac jako samosiewki w nastepnym sezonie. Inna mozliwoscia jest to, ze nawet skutecznie aktywowane g